Hàng bình ổn: Cách làm phi thị trường, nông dân thiệt nhất

(Thị trường) - Doanh nghiệp tham gia bình ổn được hưởng lợi nhiều từ bình ổn giá, trong khi hiệu quả đối với nền kinh tế, xã hội lại không nhiều.

Đó là đánh giá của chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan khi trao đổi với Đất Việt về chương trình bình ổn giá của Việt Nam.

PV: - Việt Nam đã triển khai chương trình bình ổn giá được gần 10 năm với phương thức hỗ trợ một phần vốn ngân sách cho doanh nghiệp không tính lãi hoặc lãi suất thấp, doanh nghiệp sử dụng vốn ưu đãi đó để mua hàng hóa cung ứng ra thị trường với mức giá phải thấp hơn giá thị trường cùng thời điểm 10 - 15%.

Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra, đây là bình ổn cho người giàu, làm lợi cho khâu trung gian chứ người dân nghèo không được hưởng lợi. Bà có bất ngờ trước thực tế này không và vì sao? Theo bà, nguyên nhân vì sao một chính sách không mang lại hiệu quả lại được duy trì lâu như vậy?

Bà Phạm Chi Lan: - Xuất phát đầu tiên của bình ổn giá là mong muốn giữ được giá cả không bị tăng lên, nhất là vào những thời điểm mặt bằng giá chung ở Việt Nam bị kéo lên, ví dụ thời điểm Tết đối với hàng tiêu dùng hoặc vào năm học mới đối với đồ dùng học sinh.

Ý tưởng muốn cho giá cả vào những thời điểm đó không tăng lên, giữ mặt bằng giá chung để cho đông đảo người dân được lợi là tốt tuy nhiên, trong cách làm có nhiều điều không hợp lý. 

Trước hết, sự can thiệp của Nhà nước vào giá cả theo cách nói ở trên không đúng với thị trường. Thông thường, trong kinh tế thị trường, Nhà nước chỉ nên can thiệp vào những mặt hàng lớn, có ảnh hưởng nhiều tới toàn bộ nền kinh tế, còn với những mặt hàng khác, cách tốt nhất để giá không tăng là trước đó xem nguồn cung có đủ so với nhu cầu hay không và có những biện pháp khuyến khích doanh nghiệp (DN) sản xuất, cạnh tranh, cung cấp nhiều hơn sản phẩm chất lượng tốt hơn và giá thành hạ.

Như vậy sẽ ổn định được giá chứ không nhất thiết phải trợ giá cho một số DN nào đó dù là bằng hình thức cho vay không lấy lãi hoặc là giới thiệu cho các ngân hàng để họ cho vay. Cách can thiệp ấy không mang tính thị trường và chỉ mang lại lợi ích nhất định cho những người tham gia bình ổn giá.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan

Nhìn chung, các DN tham gia bình ổn đều đánh giá cao chương trình bình ổn giá, khẳng định nó giúp DN  thúc đẩy đầu tư vào sản xuất nhiều sản phẩm hơn cung cấp ra thị trường, chú trọng hơn đến chất lượng sản phẩm, tăng cường thương hiệu, tăng khả năng liên kết giữa các DN cùng làm với nhau hoặc với ngân hàng sau này để có thể vay vốn khi các địa phương không cung cấp trực tiếp vốn nữa. 

Tuy nhiên, cũng có một số DN cho rằng, chương trình bình ổn giá thực hiện đã lâu và có giá trị lịch sử nhất định của nó, còn thế nào nó cũng phải thay đổi, sắp xếp lại trong tương lai, nhất là khi Việt Nam chuẩn bị hội nhập quốc tế trong 1, 2 năm tới. Lúc bấy giờ mở cửa, hàng hoá nước ngoài vào thì sức đâu Nhà nước bình ổn được theo cách đó. Nếu làm tiếp theo cách nói trên sẽ bị thổi còi ngay vì vi phạm cạnh tranh trên thị trường.

Chính các DN được tham gia bình ổn giá và được hưởng lợi từ chương trình này cũng cho rằng, cách căn cơ hơn, nhất là đối với các mặt hàng lương thực thực phẩm là rổ hàng quan trọng của Việt Nam, nên quan tâm tới bình ổn giá đầu vào cho nông dân để họ đỡ thiệt thòi.

Các DN thừa nhận rằng, nông dân vẫn là người bị thiệt nhất kể cả khi Nhà nước bình ổn giá gạo bởi người tiêu dùng ở đô thị được hưởng bình ổn giá, còn nông dân ở nông thôn thậm chí còn phải bán lúa với giá rẻ và mua gạo với giá đắt. Những điều DN nói hoàn toàn đúng đúng bởi quan tâm đến sản xuất mới là chuyện gốc rễ, nếu không chúng ta chỉ làm từ ngọn mà thôi.

Một điều nữa các DN cũng thừa nhận là họ chủ yếu cung cấp hàng ở những nơi có hệ thống phân phối rộng rãi, như siêu thị, trung tâm mua sắm ở các khu đô thị hoặc ven đô. Một số DN cho biết, họ có tham gia chương trình đưa hàng Việt về nông thôn và cũng bán được nhưng đây chỉ là chương trình tổ chức ngắn trong những thời điểm nhất  thời chứ không nằm trong bình ổn giá.

Rốt cuộc, những người thu nhập thấp hơn ở khu vực nông thôn không được hưởng, và nếu nói chỉ người giàu được hưởng tức là những người ở đô thị hoặc những người hay mua hàng trong siêu thị được hưởng nhiều hơn là đúng về thực tế. Và như vậy không đúng với mục tiêu bình ổn mặt bằng giá chung trên thị trường và cho những người có thu nhập thấp được hưởng.

Khi chúng tôi đi điều tra, gặp gỡ các DN ở Cần Thơ và TP.HCM, họ cũng công nhận chương trình bình ổn giá có hiệu quả đối với bản thân DN khi tăng được lượng bán hàng, quan tâm nhiều hơn tới chất lượng, cải thiện chất lượng, cải  thiện đầu tư và xây dựng, phát triển thương hiệu, tạo được uy tín với người tiêu dùng.

Đấy là những cái được rất lớn cho các DN, không phải chỉ bằng tiền bởi số tiền Nhà nước hỗ trợ cho DN họ cũng chỉ tương đương khoảng 15% giá trị tổng số hàng mà họ làm bình ổn giá, những giá trị vô hình DN có được là rất lớn. 

Đó là về góc độ DN tham gia, nhưng cái cần quan tâm hơn là hiệu quả đối với nền kinh tế, xã hội thì lại không nhiều.

Tất nhiên, có thể lập luận rằng vì có hàng bình ổn nên những hàng khác cũng phải chú ý không dám bán cao. Nhưng cái đó chưa có chứng minh rõ ràng, trừ khi bình ổn trên diện thật rộng. Hàng bình ổn có tỷ lệ không cao thì không thể nói nó tác động tới toàn bộ mặt bằng giá cả ở Việt Nam. Thực tế, mặt bằng giá ở Việt Nam mấy năm qua bị tăng liên tục do lạm phát, chỉ năm 2014 chiều hướng tăng giá mới có vẻ đỡ hơn.

PV: - Một điểm đáng lưu ý, danh sách hàng bình ổn tại các siêu thị lại có rất nhiều sản phẩm của doanh nghiệp ngoại (như dầu ăn, trứng). Phải hiểu điều nghịch dị này ra sao, thưa bà, trong khi chúng ta đang hô hào người Việt Nam dùng hàng Việt Nam? Nếu chưa thay đổi được thực tế Việt Nam chưa có một quy trình sản xuất theo thông lệ quốc tế thì Việt Nam sẽ vẫn đứng ngoài mọi ưu đãi, điều này có đúng không, thưa bà?

Bà Phạm Chi Lan: - Đúng là có thực tế này. Các cơ quan nhà nước, chủ yếu là chính quyền địa phương chọn lựa hàng bình ổn theo tính toán về nhu cầu sử dụng của người dân, trong khi đó lượng cung cấp của các doanh nghiệp Việt Nam nhiều khi không đủ. Còn những người làm thương mại lấy hàng từ các nguồn khác nhau chứ không chỉ hướng bình ổn vào hàng của Việt Nam.

Hàng nước ngoài cũng được coi là made in Việt Nam nếu sản xuất tại Việt Nam, do đó, vô hình trung, chương trình bình ổn cũng lại giúp bình ổn cả hàng của các nhà đầu tư nước ngoài làm ở Việt Nam.

Ngay chương trình Người Việt dùng hàng Việt cũng định nghĩa hàng Việt là những hàng sản xuất ở Việt Nam, cho nên hiện nay các siêu thị dù nói tiêu thụ một tỷ lệ cao hàng Việt nhưng thực ra DN Việt Nam sản xuất cũng chỉ có mức độ mà thôi, trong khi nhà đầu tư nước ngoài làm ở Việt Nam lại khá lớn.

Ngay cả hàng do DN Việt Nam sản xuất thì đầu vào nhập khẩu chiếm 70-80%. Do đó khuyến khích người Việt dùng hàng Việt cũng chỉ phần nào đó mà thôi khi những nguyên liệu, các bộ phận được sản xuất ở nước ngoài.

Về việc Việt Nam đứng ngoài mọi ưu đãi là nói theo những cam kết mới hoặc hiệp định thương mại tự do (FTA) mới. Ví dụ, khi người ta nói đến hàng dệt may Việt Nam được hưởng lợi từ TPP thì nhấn mạnh đến việc Việt Nam không theo được tiêu chuẩn của TPP yêu cầu thì khó được hưởng lợi. Cái đó đúng, còn ở đây đang nói về bình ổn giá cho thị trường Việt Nam và đó lại là câu chuyện khác. Hiện nay nền kinh tế Việt Nam dù hội nhập nhanh nhưng chưa có nỗ lực hoặc khả năng để tăng lượng giá trị gia tăn lên mà phụ thuộc quá nhiều vào nhập khẩu từ bên ngoài về đầu vào.

Cho nên, hàm lượng Việt Nam trong hàng Việt phần nào bị giảm đi về ý nghĩa. Muốn nền kinh tế phát triển, các DN trưởng thành lên phải đẩy mạnh về chất lượng, trình độ công nghệ để làm những mặt hàng phức tạp hơn, từ đó mới phần của Việt Nam cao hơn, nếu không Việt Nam vẫn tiếp tục làm gia công, kể c những hàng tiêu dùng trong nước chứ không chỉ xuất khẩu.

Mặt hàng dầu ăn được siêu thị Intimex bình ổn chỉ có duy nhất các sản phẩm của Công ty Dầu thực vật Cái Lân là Neptune, Simply, Meizan
Mặt hàng dầu ăn được siêu thị Intimex bình ổn chỉ có duy nhất các sản phẩm của Công ty Dầu thực vật Cái Lân là Neptune, Simply, Meizan

PV: - Mặt khác, nhìn vào danh sách các siêu thị được hưởng chính sách bình ổn, nhiều siêu thị thuộc nhà nước hoặc có vốn đầu tư nước ngoài. Như vậy, ngay cả khâu trung gian được hưởng lợi cũng không phải là... người dân. Tại sao trong khi hoạch định chính sách, những yếu tố này lại không được cân nhắc? Có thể đặt vấn đề "nhóm lợi ích" vận động chính sách được không, và vì sao?

Bà Phạm Chi Lan: - Ở đây phải phân biệt trong từng trường hợp siêu thị đó trực tiếp đăng ký để nhận được hỗ trợ tham gia bình ổn, hay họ chỉ là người bán hàng bình ổn. Khi chúng tôi tiếp xúc với các DN sản xuất thì được biết thực tế này, ngay cả DN làm hàng bình ổn thương lượng để có được chỗ bán hàng bình ổn cũng không hề dễ dàng. Có DN kêu các siêu thị vẫn gây khó cho họ trong việc dành chỗ cho bán hàng bình ổn, vẫn ép họ nhiều về giá cả và các điều kiện khác để được bán hàng ở đó.

Tuy nhiên, cũng có nơi như ở Cần Thơ, DN khen một số siêu thị hợp tác và chia sẻ bằng cách giảm cho một chút chi phí gian hàng, như vậy hai bên cùng nhau làm bình ổn. 

Tôi nghĩ những vấn đề này khi hoạch định chính sách cần được cân nhắc. Các đơn vị nhà nước ở địa phương, cụ thể là sở công thương chịu trách nhiệm chính về bình ổn nhưng cũng tuỳ từng nơi. Có nơi làm cẩn thận, nghiên cứu  thấu đáo, lưu ý thúc đẩy lên theo hướng tăng cường sản xuất, chịu khó nắm các DN. Tại TP.HCM, các DN khen UBND TP, Sở Công thương chú ý lắng nghe doanh nghiệp nên chương trình mới giữ được cho đến bây giờ và có mặt tốt trong việc thúc đẩy sản xuất. Tuy nhiên, cũng có những nơi uỷ ban làm thì cứ làm và chỉ quyết định theo ý kiến của mình chứ không thực sự quan tâm, lắng nghe DN hoặc tạo điều kiện cho DN.

Điểm chung nhất là hầu hết các DN và địa phương chưa thực sự quan tâm để vươn ra những địa bàn rộng hơn trong việc bình ổn giá, thành ra mục tiêu giúp cho giá cả thị trường ổn định, những người thu nhập thấp được hưởng lợi hơn  thì lại không đạt được bao nhiêu vì tập trung quá nhiều vào các vùng đô thị có sức mua lớn hơn.

Về nhóm lợi ích trong vận động chính sách thì ở đâu cũng có thể có. Nhưng đối với bình ổn giá tôi cho rằng nó không thực sự là những chương trình lớn cho lắm về đầu tư hay ngân sách. Tôi không có bằng chứng nào để nói rằng có nhóm lợi ích trong đó, đặc biệt bình ổn giá là tuỳ theo từng địa phương.

Trừ mấy giá xăng dầu hay mặt hàng lớn do Nhà nước, TƯ bình ổn, còn các địa phương chủ yếu bình ổn các mặt hàng tiêu dùng hoặc lương thực thực phẩm cho người dân. Tôi quan sát ở Cần Thơ, TP.HCM, với cách họ trình bày và có cả các DN tham gia thì không cảm thấy có bóng dáng của nhóm lợi ích, tất cả đều nói thẳng thắn những cái được và chưa được.

PV: - Để người dân thực sự được hưởng lợi từ chương trình bình ổn giá, theo bà, cần phải thay đổi từ đâu và làm như thế nào?

Bà Phạm Chi Lan: - Đúng như một số DN họ đã khuyến nghị, đứng về phía Nhà nước, kể cả sau này thực hiện ở các địa phương, phải tập trung hỗ trợ cho khâu sản xuất, nhất là mảng lương thực thực phẩm.

Cũng chỉ có cái đó mới cần quan tâm tới bình ổn giá. Điều này giống như tinh thần của tái cơ cấu nông nghiệp hiện nay, trong đó nêu rõ khuyến khích sự liên kết giữa nông dân và DN, chứ không phải tìm đến vài DN chuyên làm hàng lương thực, thực phẩm và giúp cho họ tham gia bình ổn giá. Khi số DN tham gia làm với nông dân đang ngày càng tăng lên thì Nhà nước chẳng sức đâu mà hỗ trợ cho từng DN.

Phải hỗ trợ cho nông dân để họ yên tâm, có vị thế  tốt tham gia được cùng với DN đẩy sản xuất đi lên lên. Đấy là cách tốt nhất và quan trọng nhất để thực hiện bình ổn giá, nhất là khi hàng lương thực thực phẩm đóng góp phần rất lớn trong rổ hàng hoá của nước ta.

  • Thành Luân

Thứ Hai, 12/01/2015 07:55

Sự Kiện