Bí ẩn nhà khoa học Liên Xô trúng độc Novichok

(Hồ sơ) - Trước khi cựu điệp viên Nga Sergei Skripal và con gái Yulia trúng độc thần kinh Novichok, một nhà khoa học Liên Xô được xác nhận đã hứng chịu chất độc này.

Bi an nha khoa hoc Lien Xo trung doc Novichok
Câu chuyện về Andrei Zheleznyakov xuất hiện trên tờ Novoye Vremya (Ảnh: Guardian)

Chương trình bí mật

“Những vòng tròn xuất hiện trước mắt tôi với màu đỏ và cam. Có tiếng động trong tai của tôi, tôi nghe thấy tiếng thở của mình. Một cảm giác sợ hãi: giống như có điều gì đó sắp xảy ra. Tôi ngồi xuống ghế và nói với các đồng nghiệp: “Nó bắt đầu ngấm vào tôi rồi””, nhà khoa học Andrei Zheleznyakov kể lại với tờ Novoye Vremya, tả lại việc xảy ra tại phòng thí nghiệm vũ khí năm 1987 khi ông tiếp xúc với một loại chất độc thần kinh.

Tới năm 1992 khi cuộc phỏng vấn với Novoye Vremya được công bố, chất độc thần kinh mà Zheleznyakov tiếp xúc đã phá hủy hệ thần kinh trung ương của nhà khoa học này. Chưa đầy một năm sau đó, Zheleznyakov đã qua đời sau khi chiến đấu với một loạt căn bệnh từ xơ gan, viêm gan nhiễm độc cho tới động kinh.

Bằng cách công khai những thông tin mật về chất độc hóa học, Zheleznyakov là một trong số những người lên tiếng về chương trình phát triển vũ khí hóa học gây tranh cãi trong nhiều năm sau đó, ngay cả sau khi cựu Tổng thống Mỹ George Bush và nhà lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev ký Thỏa thuận Vũ khí Hóa học Mỹ - Liên Xô năm 1990, trong đó cả hai bên cam kết dừng phát triển vũ khí hóa học.

Mặc dù Zheleznyakov được cho là đã góp sức vào việc tạo ra Novichok - chất độc “nhị phân” kết hợp từ hai thành phần vô hại nhưng trở thành vũ khí giết người khi trộn lẫn vào nhau, nhà khoa học này vẫn là "người hùng" trong mắt một số người.

“Ông ấy (Andrei Zheleznyakov) đã tiết lộ tất cả các thông tin - điều mà tôi không thể làm được vào thời điểm đó. Ông ấy không sợ vì biết rằng quãng đời còn lại của ông ấy chỉ còn đếm từng ngày”, Vil Mirzayanov, nhà khoa học về vũ khí hóa học từng bị xét xử ở Nga vì tiết lộ sự tồn tại của chương trình chế tạo Novichok, nói với Guardian tại căn nhà của ông ở Princeton, New Jersey, Mỹ.

Nạn nhân duy nhất?

Bi an nha khoa hoc Lien Xo trung doc Novichok
Bên trong phòng thí nghiệm tại trung tâm nghiên cứu Shikhany của Nga (Ảnh: Getty)

Các quan chức Nga phủ nhận việc nước này từng theo đuổi chương trình phát triển chất độc Novichok. Chính quyền Nga khẳng định không liên quan tới vụ nghi đầu độc cựu điệp viên Skripal và con gái tại thành phố Salisbury, Anh hôm 4/3.

“Tôi muốn khẳng định chắc chắn rằng Liên Xô hay Nga chưa bao giờ có chương trình phát triển một loại chất độc tên là Novichok”, Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov nói hồi tuần trước.

Ngày 20/3, hãng thông tấn RIA Novosti đăng tải bài phỏng vấn với lãnh đạo phòng thí nghiệm Moscow thuộc Viện nghiên cứu Hóa chất và Công nghệ hữu cơ Nga và xác nhận rằng Liên Xô từng phát triển chất độc Novichok, song chương trình này có một tên gọi khác là “Foliant”.

Theo Guardian, Zheleznyakov có thể không phải là người duy nhất chết vì chất độc Novichok. Lev Fedorov, nhà hoạt động dân sự từng ghi chép về chương trình vũ khí hóa học của Liên Xô, cho biết LA Lipasov từng chết do “có liên quan tới việc phát triển các loại vũ khí hóa học hiện đại”.

Do Lev Fedorov qua đời năm 2017 nên Guardian không thể xác minh lý lịch của Lipasov cũng như các nạn nhân khác làm việc tại Viện nghiên cứu Hóa chất và Công nghệ hữu cơ - nơi đã chế tạo Novichok trong chương trình mang mật danh “Foliant”. Khi hỏi về quá trình phát triển chương trình “Foliant” cũng như các nạn nhân của chương trình này, viện nghiên cứu trên từ chối trả lời.

Sự nghiệp nghiên cứu

Sau khi được đào tạo tại viện hóa chất quốc phòng Voroshilov, Zheleznyakov đã thăng tiến lên hàng ngũ tinh hoa của Liên Xô. Ông được cấp một căn hộ tại tòa nhà chính phủ ở Moscow - nơi chủ yếu dành cho các quan chức lãnh đạo của đất nước.

Zheleznyakov gia nhập quân đội Liên Xô vào thập niên 1960 và đã được đưa vào Viện nghiên cứu Hóa chất và Công nghệ hữu cơ ở Moscow. Zheleznyakov tiết lộ với tờ Novoye Vremya rằng ông từng dành nhiều năm nghiên cứu các chất độc thần kinh như soman hay VX trước khi thử nghiệm chúng trên các loài động vật như chuột, chó hay khỉ. Viện nghiên cứu trả cho ông mức lương hậu hĩnh và có thể tiếp cận những sản phẩm khan hiếm trong thời kỳ cuối của nhà nước Liên Xô.

Vào thập niên 1980, Zheleznyakov bắt đầu chế tạo biến thể “nhị phân” Novichok với tên gọi A-232. Đây là chất độc do Liên Xô phát triển để đuổi kịp các nước phương Tây. Điểm mạnh của chất độc “nhị phân” là có thời hạn lưu trữ kéo dài và khó lọt vào tầm ngắm của các thanh tra viên do bản chất của chất độc này gồm các thành phần vô hại.

Quyết định lên tiếng

Bi an nha khoa hoc Lien Xo trung doc Novichok
Vil Mirzayanov là người từng tiết lộ về chương trình Novichok của Liên Xô (Ảnh: Getty)

Vào một buổi sáng tháng 5, trục trặc về thiết bị đã xảy ra khi Zheleznyakov đang nghiên cứu về loại chất độc nhị phân khiến một lượng nhỏ Novichok-5 bị rò rỉ ra ngoài không khí. Một cấp trên của Zheleznyakov đã nhắc ông uống một chút trà nhưng Zheleznyakov nôn ra ngay sau đó. Sau khi uống thuốc giải độc, Zheleznyakov cảm thấy đỡ hơn và được cho về nhà. Tuy nhiên khi đi ngang đường, Zheleznyakov đã đổ quỵ và được đưa tới bệnh viện.

Tại bệnh viện, các bác sĩ cũng đoán ra được nguồn gốc loại chất độc khiến Zheleznyakov gặp vấn đề về sức khỏe. Tuy vậy, nhà khoa học này vẫn giữ im lặng về chương trình “Foliant”.

Theo Guardian, chỉ khi nhà khoa học Mirzayanov bị bắt và một quan chức công khai nói rằng không có vũ khí “nhị phân” nào được chế tạo tại phòng thí nghiệm ở Moscow, Zheleznyakov mới quyết định lên tiếng.

“Tôi biết đó là lời nói dối”, Zheleznyakov nói với tờ Novoye Vremyavào năm 1992. 7 tháng sau đó, ông trút hơi thở cuối cùng.

“Đó là một thảm kịch khi ông ấy mất mạng chính vì loại vũ khí do ông ấy chế tạo và công bố với toàn thế giới”, Mirzayanov cho biết.

Tuấn Phong/Dân Trí

Thứ Sáu, 23/03/2018 07:43

Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện